10 libra të viteve ’90 që premtonin mjeshtëri që në faqet e para
Vitet ’90 sollën disa prej librave më me ndikim të shekullit të 20-të dhe e ndryshuan përgjithmonë mënyrën si lexohej letërsia popullore e ajo ambicioze. Dhjetëvjeçari prodhoi vepra që bashkuan postmodernizmin, fantazinë spekulative dhe seritë që do të ktheheshin në fenomene kulturore.
Ka libra që të kapin që në faqen e parë, e të tjerë që ta bëjnë më të qartë menjëherë se po hyn në territor të madh. Vitet ’90 i përkisnin pikërisht kësaj kategorie të dytë: një periudhë kur letërsia u zgjerua, u çlirua dhe shpesh e shtyu vetë tregun botues në drejtime të reja. Mua personalisht më duket një nga dhjetëvjeçarët më të pasur për lexuesin e etur për risi. Dhe jo rastësisht.
Nga postmodernizmi maximalist te veprat që përzienin zhanret pa drojë, ky dhjetëvjeçar solli libra që sot cilësohen mes më të rëndësishmëve dhe më me ndikim të shekullit të 20-të. Disa prej tyre hapën rrugë për seri që do të ndryshonin lojën në kulturën popullore, ndërsa të tjerë u bënë shembuj të rrallë të asaj letërsie që të lë ndjesinë se autori e ka pasur gjithçka nën kontroll që në fillim. Kjo energji ndihej edhe te mënyra si lexoheshin: në shtëpi, në kafe, ose mes rrëmujës së përditshme, si kur dikush në Tiranë apo Prishtinë e lë librin mënjanë vetëm për ta rifilluar pas pesë minutash, sepse nuk i ndahet mendja prej tij. Janë libra që nuk të lënë rehat. Dhe mirë bëjnë.
Një dekadë që e shtyu letërsinë përpara
Vitet ’90 nuk ishin thjesht një periudhë kalendarike; ato u kthyen në një laborator letrar. Në to u botuan disa nga librat më të mëdhenj, më të rëndësishëm dhe më ndikues të gjithë shekullit të kaluar, duke ndikuar njëkohësisht te romani i madh letrar, fantazia spekulative dhe letërsia që kërkonte të mos futej lehtë në kuti. Ky ishte çasti kur zërat ambiciozë gjetën më shumë hapësirë dhe kur lexuesit u përballën me vepra që nuk mjaftoheshin me argëtimin e thjeshtë. Ato kërkonin vëmendje. Shumë vëmendje.
Gjithçka lidhej me mënyrën se si libri i asaj kohe e rimendonte vetveten. Nga njëra anë kishte prirje postmoderne, të dendura dhe të stërholluara; nga ana tjetër, shfaqeshin zhanre të përziera që i hapnin derën një publiku shumë më të gjerë. Ky kombinim e bëri dekadën të duket si një kthesë e madhe, jo si një periudhë kalimtare. Për mua kjo është arsyeja pse ende flitet me admirim për këta tituj. Nuk janë vetëm “të mirë”. Janë libra që e bartin me vete një ndryshim kulture.
Pse disa libra duken mjeshtërorë që në faqet e para
Jo çdo roman e shpall forcën e vet menjëherë, por disa e bëjnë këtë pa zhurmë. Që në dhjetë faqet e para, ato vendosin ritmin, tonin dhe besimin se rrëfimi do të shkojë larg, edhe kur historia mund të jetë e çuditshme, e dendur ose krejtësisht e pazakontë. Kjo ndjesi është veçanërisht e fortë te librat e viteve ’90, ku autorët duket se e dinin saktësisht çfarë po bënin. Mua personalisht kjo më bind më shumë se çdo reklamë. Libri i mirë e tregon veten vetë.
Një vlerë tjetër e këtyre veprave është se nuk mbetën thjesht tek reputacioni kritik. Ato ndikuan mënyrën si botoheshin librat, si përfytyrohej fantazia letrare dhe si ndërtoheshin seritë që më pas do të përqafoheshin nga lexuesit kudo. Në një kohë kur diskutimet për letërsinë mund të duken të fragmentuara, këta libra e kujtojnë se një vepër e madhe mund të jetë njëkohësisht popullore, ambicioze dhe e vështirë për t’u harruar. Kjo nuk ndodh shpesh. Pikërisht prandaj mbeten të veçantë.
Trashëgimia që vazhdon të ndihet
Edhe sot, kur shumë lexues i qasen letërsisë përmes listave, rishikimeve dhe rekomandimeve të shpejta, librat e këtij brezi vazhdojnë të duken si gurë prove. Ata kanë mbetur në kujtesë sepse nuk u mjaftuan me të qenët të lexueshëm; synuan të ishin të plota, të guximshme dhe të formësonin një epokë. Një pjesë e tyre e arriti këtë pa asnjë kompromis. Të tjerët, thjesht, e bënë standardin të dukej më i lartë.
Kjo është arsyeja pse një listë me “libra perfektë” të viteve ’90 nuk tingëllon si nostalgji boshe. Ajo është kujtesë se letërsia, në momentet e saj më të forta, mund të jetë edhe art i lartë, edhe kënaqësi e pastër leximi. Dhe kur një libër të fiton nga faqet e para, ai nuk kërkon shumë shpjegime të tjera. Të mban. Mjafton kaq.
Michelle Hooper largohet nga Searchlight pas një epoke çmimesh
Michelle Hooper po largohet nga Searchlight Pictures pas një periudhe dydekadëshe që e ktheu marketingun e studios në një motor të vërtetë çmimesh. Gjatë drejtimit të saj, Searchlight grumbulloi 21 nominime për Oscar në kategorinë kryesore dhe pesë fitore për filmin më të mirë, një bilanc që flet vetë.
Lexo më tej
Michelle Hooper largohet nga Searchlight pas një epoke çmimesh
Michelle Hooper po largohet nga Searchlight Pictures pas një periudhe dydekadëshe që e ktheu marketingun e studios në një motor të vërtetë çmimesh. Gjatë drejtimit të saj, Searchlight grumbulloi 21 nominime për Oscar në kategorinë kryesore dhe pesë fitore për filmin më të mirë, një bilanc që flet vetë.
Mindhunter: seriali që e ktheu krimin në analizë
Kur një agjent i FBI-së fillon të studiojë vrasës serialë si subjekt kërkimi, “Mindhunter” e zhvendos tensionin nga ndjekja te mendimi. Seriali i Joe Penhall, i dalë më 13 tetor 2017, mbetet një nga dramat kriminale më të mprehta të dekadës, me një atmosferë të ftohtë, të kontrolluar dhe shqetësuese.
“Ghosts: The Possession of Button House” trondit arkat në Britani dhe Irlandë
Në një fundjavë të mbushur me përplasje zhanresh, “Ghosts: The Possession of Button House” u ngjit në vendin e parë në arkën britaniko-irlandeze, duke grumbulluar 2.4 milionë paund në hapje. Pas tij u rendit “Clayface”, ndërsa “Ali G: Who Iz I?” mori vendin e tretë dhe e bëri garën të duket më e hapur se sa pritej.