Ben-Hur: përplasja e epikës me besimin

Judea romake si terren plagësh

Përmbledhja zyrtare e filmit e thotë qartë thelbin: një aristokrat hebre që kundërshton pushtimin romak takohet sërish me shokun e tij të fëmijërisë, tashmë komandant romak, dhe prej andej fillon një sagë tradhtie, aventure, tragjedie, hakmarrjeje dhe besimi. Kjo përzierje zhanresh nuk është rastësore. “Ben-Hur” i mban të gjitha të lidhura me një disiplinë thuajse ceremoniale, si një rrëfim që e di saktësisht kur të ecë ngadalë dhe kur të shpërthejë.

Charlton Heston si Judah Ben-Hur dhe Stephen Boyd si Messala e mbajnë boshtin dramatik të filmit me një përplasje që nuk mbështetet te britmat e tepërta, por te ftohtësia e zhgënjimit. Pikërisht aty filmi fiton gravitet. Jack Hawkins, Haya Harareet, Martha Scott dhe Hugh Griffith e zgjerojnë këtë botë me figura që i japin historisë dimension njerëzor, pa e shpërndarë qendrën e saj. Nuk ka nevojë për mbivendosje sentimentale; filmi e di ku po ecën.

Regjia e Wyler-it: madhështi pa zhurmë të panevojshme

William Wyler e trajton epiken me një dorë të sigurt, pothuajse të përmbajtur. Në vend që ta mbushë çdo çast me imponim, ai e ndërton tensionin në mënyrë të matur, duke e lënë konfliktin të marrë frymë brenda hapësirave të mëdha historike. Kjo qasje e bën filmin të ndihet më pak si paradë dhe më shumë si fatalitet. Dhe pikërisht këtu unë e gjeta vlerën e tij më të madhe.

Zhanri i historisë, dramës dhe aventurës bashkëjeton pa u bërë qull. Filmi ka ritëm të gjatë — 212 minuta — por ajo gjatësi nuk duket si kapriço, edhe pse sot mund të kërkojë durim të veçantë. Në një sallë në Tiranë, Prishtinë apo Shkup, ky lloj filmi nuk të hyn me shpejtësi; ai të kërkon vendin, qetësinë, dhe një farë respekti. Është kinema që të fton të rrish ulur, jo të lëvizësh me telefon në dorë.

Toni i filmit është solemn, por jo i thatë. Ka ndjenjë madhështie, por edhe një lloj dhembjeje të heshtur që i jep peshë çdo kthimi, çdo përballjeje, çdo zgjedhjeje. Pse mbetet i rëndësishëm sot? Sepse trajton tema që nuk plaken: pushtimi, identiteti, miqësia që kthehet në armë, dhe besimi si mundësi shërimi. Këto nuk janë relikte muzeale. Janë plagë njerëzore.

Sa kërkon prej shikuesit, dhe kë shpërblen

“Ben-Hur” nuk është për ata që presin ritëm të shpejtë apo kthesa të shkurtra. Është për shikuesit që e duan kinemanë si ngjarje, jo si konsum të shpejtë. Ia vlen për ata që pranojnë një film të gjatë, të rëndë dhe të menduar, ku spektakli nuk e zë vendin e dramës. Ia vlen sidomos për këdo që kërkon një klasik që ende flet me gjuhë të qartë për nderin, humbjen dhe besimin.

Mua personalisht më mbeti në mendje serioziteti i tij. Nuk e prisja që një film kaq i vjetër të dukej kaq i disiplinuar emocionalisht. Pa u bërë asnjëherë i lehtë, ai arrin të jetë i kuptueshëm edhe sot, sepse konflikti i tij është i thjeshtë në thelb: çfarë ndodh kur një njeri detyrohet ta shohë mikun e vet si armik? Kjo pyetje nuk ka datë skadence.

Po, mund të ndihet i gjatë. Po, mund t’i kërkojë publikut durim. Por pikërisht kjo e bën pjesë të atij lloji kinemaje që sot rrallë guxon të lindë me këtë shkallë solemniteti. Dhe kur e mbyll, nuk të mbetet vetëm historia. Të mbetet jehona.

Verdikti im: një klasik që nuk i dorëzohet kohës

Si retrospektivë, “Ben-Hur” mbetet një gur themeli i epikës historike. Nuk e shoh si film të përsosur në sensin e përditshëm, por e shoh si film që e di saktësisht çfarë kërkon të thotë dhe si ta thotë. Për mua, kjo vlen shumë më tepër se çdo zbukurim i kota.

Vlerësimi im: 4.5/5

• Epikë e ndërtuar me disiplinë dhe peshë dramatike.
• Përplasja mes Ben-Hur dhe Messala mbetet e fortë.
• Toni solemn i jep filmit jetëgjatësi.
• Kërkon durim, por e shpërblen me gravitet të rrallë.