Gangsterët: kur krimi bëhet ritëm, stil dhe rrëfim

Prej rrugës së lagjes te shkallët e pushtetit

Filmi mbështetet mbi historinë e vërtetë të Henry Hill-it, një djalë gjysmë irlandez e gjysmë sicilian nga Brooklyn-i, që rritet nën hijen e gangsterëve të lagjes dhe ngjitet në hierarkinë e një familjeje mafioze nën drejtimin e Jimmy Conway-t. Kjo premisë, në letër, mund të tingëllojë si një rrëfim klasik ngritjeje dhe rrëzimi. Por te Scorsese, asgjë nuk është kaq e pastër. Çdo hap përpara duket sikur vjen me një çmim më të madh se fitimi.

Kasti e mban këtë botë të gjallë me një forcë të rrallë. Robert De Niro si James Conway, Ray Liotta si Henry Hill dhe Joe Pesci si Tommy DeVito formojnë një trekëndësh me energji të paparashikueshme, ndërsa Lorraine Bracco, Paul Sorvino dhe Frank Sivero e zgjerojnë universin e filmit me prani që i japin peshë çdo skene. Nuk kemi këtu personazhe të ndërtuar për t’u admiruar; kemi njerëz që funksionojnë si pjesë të një rrjeti të errët, ku besimi është gjithmonë i përkohshëm.

Scorsese si dirigjent i kaosit

Regjia e Martin Scorsese-s është arsyeja pse “Gangsterët” nuk plaket. Ai e ndërton filmin me një ton që lëviz mes entuziazmit të rremë dhe rënies së pashmangshme. E gjithë energjia e rrëfimit të jep ndjesinë se je duke parë një botë që e ka kthyer krimin në rutinë, por pa e humbur kurrë tensionin. Pikërisht kjo e bën filmin kaq të fortë: ai nuk është vetëm për atë që ndodh, por për mënyrën si ndodh.

Si dramë dhe si krim, filmi punon në dy fronte. Njëri është tërheqja e jetës mafioze: paratë, shpejtësia, besnikëritë e vogla, rregullat e brendshme. Tjetri është çmimi i tyre: paranoja, dhuna, tradhtia, rrënimi moral. Scorsese nuk predikon; ai vëzhgon. Dhe në këtë vëzhgim ka një dinamikë që e mban filmin gjallë edhe sot, kur publiku është shumë më skeptik ndaj mitologjive të pushtetit e të nënbotës kriminale.

Tonalisht, filmi është i ashpër, por edhe jashtëzakonisht i lëvizshëm. Ai nuk të mban në distancë akademike; përkundrazi, të fut brenda ngjarjeve me një ritëm që e bën të ndjeshësh çdo ndryshim humori, çdo tension të vogël, çdo shenjë se kjo botë po nis të çahet nga brenda. Në një kohë kur shumë filma kriminalë e ngatërrojnë madhështinë me zhurmën, “Gangsterët” e kupton se forca e vërtetë vjen nga kontrolli.

Pse mbetet i rëndësishëm edhe sot

Rëndësia e “Gangsterët” sot qëndron te fakti se ai nuk është vetëm një film për mafian. Është një film për sistemet e mbyllura të pushtetit, për hierarkitë e bazuara në frikë, për idenë se përkatësia mund të të verbojë para rrezikut. Në këtë kuptim, ai flet ende qartë edhe për publikun ballkanik, ku konceptet e nderit, grupit, “tanëve” dhe lojës së heshtur të pushtetit nuk janë të huaja për syrin e shikuesit.

Film i tillë nuk e kërkon vëmendjen me efekte apo me kthesa të kota. Ai e fiton atë me strukturë, me lojë aktoriale dhe me një ndjesi të vazhdueshme se po shikon diçka që ka rrënjë reale. Dhe kur një film me bazë reale arrin të mbetet i gjallë për dekada, kjo do të thotë se ai ka kapur diçka më të madhe se ngjarja vetë: ka kapur psikologjinë e një bote.

Për kë është ky film?

• Për ata që duan dramë kriminale të shkruar dhe të realizuar me dorë të sigurt.
• Për shikuesit që vlerësojnë regjinë e fortë dhe tonin e qartë autoral.
• Për ata që kërkojnë një klasik që nuk i ka humbur dhëmbët me kalimin e kohës.
• Për këdo që do të kuptojë pse një histori mafioze mund të jetë edhe studim karakteresh, jo vetëm aksion i zhurmshëm.

Verdikti im

“Gangsterët” është nga ato filma që e justifikojnë plotësisht reputacionin e tyre. Nuk është i rëndësishëm vetëm sepse është i famshëm; është i famshëm sepse është i saktë në çdo qelizë të vet. Scorsese ndërton një botë ku magnetizmi dhe rënia ecin krah për krah, ndërsa kasti e mban atë botë të ndezur deri në fund. Edhe pas 36 vjetësh, filmi mbetet i freskët, i mprehtë dhe thellësisht i pakëndshëm në mënyrën më të mirë të mundshme.

Nëse kërkon një klasik të krimit që nuk e trajton mafian si legjendë, por si një rrugë të shkujdesur drejt degradimit, ky është një nga filmat që duhet parë — ose rishikuar — pa asnjë hezitim.

Vlerësimi im: 5/5