Scarface: ngjitja, shkëlqimi dhe rënia e Tony Montana-s

Premisa që nuk fal

Sipas përmbledhjes zyrtare, Tony Montana merr një karton jeshil në këmbim të vrasjes së një zyrtari kuban dhe më pas kërkon vendin e vet në botën e drogës në Miami. Kjo është skeleti i historisë, por filmi nuk e trajton si një rrugë të thjeshtë drejt suksesit kriminal. Ai e shndërron në një ngjitje të çmendur ku çdo fitore sjell një kërcënim të ri, çdo aleancë ka erë tradhtie dhe çdo hap lart e afron heroin me rënien.

Pak filma të atij viti kanë pasur këtë lloj besimi të egër te personazhi i vet. Tony nuk është hero. Nuk është as antihero i butë. Është një njeri që s’i pranon kufijtë, dhe filmi e ndjek këtë logjikë deri në skaj. Në këtë kuptim, Scarface më kujton mënyrën si publiku ynë në Prishtinë, Tiranë apo Shkup reagon ndaj figurave të mëdha e të rrezikshme: fillimisht me kureshtje, pastaj me admirim të paduruar, dhe në fund me atë pyetjen e pashmangshme, “po a kishte si përfundim tjetër?”

De Palma e ndërton si operë të dhunës

Brian De Palma e drejton filmin me dorë të sigurt dhe me një ndjesi të qartë për teprinë si mjet artistik. Ai nuk e zbut botën e Tony Montana-s; përkundrazi, e bën të shkëlqejë si metal i nxehtë para se të të djegë. Tonaliteti është një përzierje krimi, drame dhe aksioni, por në thelb filmi sillet si një tragjedi moderne. Dhuna nuk është dekor. Ajo është gjuha me të cilën personazhet flasin kur s’kanë më rrugë tjetër.

Mua personalisht më bezdis pak fakti që filmi e shtyn gjithçka kaq fort drejt ekstremeve, por pikërisht aty qëndron forca e tij. Nuk ka gjysmëmasa. Ka vetëm ngritje, oreks dhe rrëzim. Kjo e bën Scarface të ndihet ende i freskët, sepse shumë filma gangsterësh sot mbështeten te ironia ose te distanca, ndërsa ky film të fut brenda një bote ku çdo gjest ka peshë fatale.

Regjia e De Palmas i jep hapësirë edhe kastit, dhe këtu filmi fiton shumë nga prania e Al Pacinos si Tony Montana. Steven Bauer, Michelle Pfeiffer, Mary Elizabeth Mastrantonio, Robert Loggia dhe Miriam Colon e rrethojnë këtë qendër gravitacioni me role që e bëjnë botën e filmit më të dendur dhe më të ndjeshme ndaj shpërthimit. Pa këto figura, filmi do të ishte vetëm zhurmë. Me ta, bëhet dramë.

Çfarë mbetet kur tymi ulet

Pas 170 minutash, Scarface të lë me një ndjesi që nuk është as komode, as thjesht argëtuese. Është një film që flet për pushtetin, etjen për më shumë dhe çmimin e një ambicieje që s’mëson kurrë të ndalet. Edhe sot, ai lexohet si një histori paralajmëruese për vetëshkatërrimin që vjen kur lakmia bëhet motor i vetëm. Kjo është arsyeja pse ai nuk ka mbetur thjesht si “film gangsterësh”, por si referencë kulturore që vazhdon të përmendet edhe kur vetë filmi nuk po shihet me kujdes.

Vlerësimet e tij e mbështesin këtë status klasik: 8.2 në TMDB, 8.3 në IMDb, 77% në Rotten Tomatoes dhe 65 në Metacritic. Këto shifra nuk e shpjegojnë dot plotësisht pse filmi ka mbijetuar kaq gjatë, por tregojnë se ai ka prekur një nerv që nuk është tharë ende. Nëse e shoh si retrospektivë, më duket se Scarface ka fituar më shumë jetë me kalimin e viteve sesa në momentin e daljes së vet.

Për kë është ky film, realisht

Ky titull i flet më shumë shikuesit që duron ritmin e gjatë, intensitetin e lartë dhe personazhet që s’janë të këndshëm, por janë të paharrueshëm. Është për ata që duan drama kriminale me gjak të ftohtë, për ata që e shohin rrëfimin e rënies si po aq tërheqës sa ngritjen, dhe për këdo që kërkon një film klasik që nuk sillet sikur po kërkon pëlqim.

Nëse dikush pret elegancë të qetë, do të lodhet. Nëse dikush kërkon një film që të lë shenjë me brutalitetin e vet stilistik, këtu e ka. Mua personalisht, Scarface më duket si një vepër e tepruar me qëllim, dhe pikërisht për këtë mbetet e paharrueshme. Nuk është film i butë për mbrëmje familjare. Është film që të sfidon.

Verdikti im përfundimtar

Scarface mbetet një klasik i ashpër, i zgjatur dhe i pamëshirshëm, por edhe jashtëzakonisht i qëndrueshëm në kujtesë. Brian De Palma e ka ndërtuar si një ngjitje që e ha vetveten nga brenda, ndërsa Al Pacino i jep Tony Montana-s atë përmasë të furishme që e mban filmin të gjallë edhe 43 vjet më pas. Nuk është i lehtë për t’u dashur, por është shumë i vështirë për t’u harruar.

• Regji e sigurt dhe me identitet të fortë.
• Një protagonist i paharrueshëm, i ndërtuar me energji të pakontrolluar.
• Ton kriminal që shndërrohet në tragjedi moderne.
• Rëndësi e qëndrueshme si klasik i zhanrit.
• Gjatësia dhe intensiteti mund të lodhin disa shikues.

Scarface nuk i kërkon askujt leje për të qenë i madh, i zhurmshëm dhe i pakëndshëm. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye ia vlen ende ta rishohësh.