Up (2009) — balona, mall dhe një aventurë që nuk plaket

Premisa pa zhurmë, por me zemër

Përmbledhja zyrtare e tregon qartë: Carl kërkon ta jetojë jetën që ka ëndërruar, ndërsa një “Wilderness Explorer” tetëvjeçar i futet në trajektoren e tij me këmbëngulje fëmijërore. Kjo përballje është zemra e filmit. Nuk kemi vetëm një udhëtim fizik; kemi një përballje mes kujtimit dhe së tashmes, mes njeriut që mban fort atë që ka humbur dhe atij që ende beson se çdo gjë mund të fillojë nga e para.

Rreziku te filmat e tillë është të mbështeten vetëm te ndjeshmëria. Up e shmang atë kur e mbush rrugën e personazheve me humor, ritëm dhe një ndjenjë aventure që i flet edhe fëmijës, edhe të rriturit që e sheh me një filxhan çaji në dorë pas një dite të gjatë. Kjo është zgjuarsi narrative, jo rastësi.

Pete Docter dhe toni që i mban të gjitha bashkë

Regjia e Pete Docter-it e mban filmin në një ekuilibër delikat mes komedisë, aventurës dhe familjaritetit. Nuk ka frikë nga emocionet, por as nuk i lë ato të mbytin gjithçka tjetër. Ky është, besoj, sekreti i qëndrueshmërisë së filmit: toni i tij është i butë, por jo i ëmbëlsuar; i lojshëm, por jo i zbrazët; i dhimbshëm, por jo i rëndë sa të të shtyjë larg.

Animacioni, si formë, i jep liri të madhe kësaj bote. Dhe në Up kjo liri përdoret për të ndërtuar një hapësirë ku e pamundura duket e natyrshme. Balonat, shtëpia, udhëtimi, qentë që flasin — të gjitha këto mund të kishin rrëshqitur në karikaturë të thjeshtë. Nuk ndodh. Përkundrazi, filmi i përdor për të forcuar ndjenjën se aventura dhe humbja mund të bashkëjetojnë në të njëjtin kornizim.

Edhe zhanret janë të lidhura mirë. Komedia nuk vjen si zbukurim anësor; ajo shërben për ta çliruar tensionin. Familjarja nuk është vetëm etikë tregu; ajo i jep filmit një qasje të përbashkët, të shikueshme në shumë mbrëmje familjare, si ato kur të gjithë ulen në sallon e dikush thotë: “hajde se po e shohim edhe këtë.” Aventurë? Po, dhe me dinjitet.

Personazhet që e bëjnë rrugën të vlefshme

Kasti i zërave e mban figurën e filmit shumë të fortë. Ed Asner i jep Carl-it peshë dhe ngurtësi të besueshme; ai tingëllon si dikush që ka kaluar shumë, jo si personazh i animuar që kërkon simpati me zor. Jordan Nagai si Russell sjell energjinë e kundërt, atë vrull të papërmbajtshëm që e çliron historinë. Christopher Plummer, Bob Peterson, Delroy Lindo dhe Jerome Ranft e plotësojnë botën me prani që nuk ndihen të rastësishme.

Kam përshtypjen se pikërisht kjo përplasje mes brezave e mban filmin të gjallë sot. Nuk është vetëm histori për fëmijë. Është histori për njerëz që e kanë shtyrë jetën me “nesër”, dhe një ditë kuptojnë se “nesër” ka ardhur pa trokitur. Kjo të prek ndryshe kur je i rritur. Ndryshe fare.

Ku qëndron forca e një klasiku sot

Që filmi ka mbetur i rëndësishëm, e tregojnë edhe të dhënat: vlerësimet e larta në TMDb, IMDb, Rotten Tomatoes dhe Metacritic flasin për një konsensus të rrallë mes publikut dhe kritikës. Por më shumë se numrat, mbetet mënyra si filmi e trajton aspiratën. Ai nuk thotë se ëndrrat na shpëtojnë gjithmonë; thotë se ato na mbajnë në lëvizje. Dhe kjo, në një Ballkan ku njerëzit shpesh jetojnë mes kujtesës, sakrificës dhe planeve të shtyra, tingëllon çuditërisht afër.

Produksioni i vitit 2009 tani lexohet si klasik sepse ka një thjeshtësi të rrallë në strukturë dhe një ndjeshmëri që nuk është plakur. Mua më duket se funksionon edhe sot, sepse nuk përpiqet të jetë “i madh” me zor. Është i madh sepse është i ndershëm.

Për kë e ruan vendin e vet

• Për ata që duan animacion me zemër, jo vetëm me ngjyra.
• Për familjet që kërkojnë një film të shikueshëm nga të gjithë brezat.
• Për shikuesit që pëlqejnë aventura me nëntekst emocional.
• Për këdo që e ka shtyrë një ëndërr për shumë kohë.

Verdikti im, pa hezitim të tepërt

Up është nga ato filma që e kupton shpejt, por i përtyp gjatë. Në 96 minuta, Pete Docter arrin të bashkojë humor, aventurë dhe një dhimbje shumë njerëzore pa e prishur ekuilibrin. Nuk më duket vetëm film i bukur; më duket film i mençur. Dhe kjo është arsyeja pse, edhe pas shumë vitesh, ia vlen të rikthehet.

Unë do t’i jepja 4.5/5 yje. Jo sepse kërkon të të mahnisë me çdo sekondë, por sepse e di saktësisht ku të të prekë dhe kur të të lërë të marrësh frymë. Kjo është mjeshtëri. Dhe nuk është pak.